Lees hier het tweede deel van 8 delen of download het tweede deel.
Hoofdstuk 3 Vertrekpunt
Bij het maken en ontwikkelen van onze wereld, baseren we ons op bepaalde concepten zoals ‘democratie is goed voor iedereen’, ‘kapitalisme brengt welvaart’ en ‘techniek is vooruitgang’. Deze concepten zijn onze wereldbeelden en mensbeelden gaan bepalen en vormen inmiddels samen het fundament voor onze beslissingen. Er is veel kritiek op dit fundament, aangezien het teveel op geld en economie is gericht. Tegelijkertijd weten we niet goed hoe we dit fundament kunnen vervangen voor een beter fundament. Willen we beslissingen nemen die beter passen bij de toekomst die we willen, dan is aanpassing van onze wereld- en mensbeelden nodig. Bij de bespreking van de verkeerde wereld- en mensbeelden die overheersen, geef ik aan welke nieuwe beelden beter kunnen werken als vertrekpunt. Dit hoofdstuk blijft abstract. Het dient als basis voor de volgende hoofdstukken waar concreter wordt welke gevolgen ons huidige gebrekkige vertrekpunt heeft.
Extreme uitbreiding systeemwereld
Onze vooruitgang in industrie, (digitale) techniek en informatie hebben in een eeuw tijd onze wereld compleet veranderd. Onze wereld bestond rond 1900 uit een leefwereld en een beperkte systeemwereld (Hart & Buiting, 2012). In de leefwereld wonen we in huizen, eten we groenten en fruit, ademen we, werken we en hebben we lol. Ter ondersteuning van wonen, werken en leven in de leefwereld hebben we een systeemwereld gecreëerd. De systeemwereld omvat alle regels en afspraken voor de leefwereld en de registraties die daarbij horen. In de systeemwereld staat in het kadaster of het huis waar je woont jouw eigendom is, in handelsovereenkomsten tussen landen worden afspraken gemaakt over export en import van groenten en fruit en bedrijven gaan arbeidsovereenkomsten aan met werknemers.
Figuur 11. Leefwereld en systeemwereld ongeveer een eeuw geleden
Door de verregaande technische mogelijkheden hebben we de systeemwereld opgeblazen tot ongekende proporties in een periode van slechts zo’n 50 jaar. Doordat de computer, internet en mobiele telefoon toegankelijk zijn voor iedereen, is het mogelijk geworden om de systeemwereld gemakkelijk tot uitvoering te brengen. Op een typemachine en via de post was het veel ingewikkelder, wat leidde tot een automatische schifting van wat wezenlijk is en wat niet uitvoerbaar is. Deze schifting en automatische begrenzing zijn we verloren, waardoor werkelijk de gekste dingen in de systeemwereld worden geregeld en geregistreerd. Zoals de volgende drie wetten in Amerika (Boredpanda, 2015). In Juneau, Alaska, is het verboden voor eigenaren van flamingo’s om ze mee te nemen naar de kapper. In Arkansas is het tegen de wet om te claxonneren in de auto bij een broodjeszaak na negen uur ’s avonds. In Fort Thomas, Kentucky, is het honden verboden om mensen en andere dieren op te jagen.
De uitbreiding van onze wereld gaat verder dan de systeemwereld. Er is een complete virtuele wereld bijgekomen. Ik gebruik de term virtuele wereld hier niet om een fantasiewereld, second life of virtuel reality aan te duiden, maar om aan te duiden dat internet een wereld op zich biedt. Een wereld aan vermaak, winkels, werk, kennis, interacties met familie, vrienden, kennissen en onbekenden, kennis, nieuws, sex, liefde en toegang tot allerlei diensten en bedrijven.
Figuur 12. Leefwereld, virtuele wereld en systeemwereld in het heden
De virtuele wereld en de systeemwereld hebben veel toegevoegde waarde voor onze leefwereld, maar het verdringt onze leefwereld ook. De aandacht en tijd die we ergens aan kunnen besteden is hetzelfde gebleven. Aandacht die we vroeger enkel aan de leefwereld en een klein beetje aan de systeemwereld besteedden, verdelen we nu over de drie werelden leefwereld, systeemwereld en virtuele wereld. Het is interessant om ons te realiseren wat dit met onze wereld doet en wát dit met onszelf doet. Onze gemaakte, grenzeloze, grote en complexe wereld.
Ongeschikt voor mensen
Onze gemaakte, grenzeloze, grote en complexe wereld blijkt niet geschikt voor ons mensen. Het is een onmenselijke wereld geworden. De groei en vooruitgang is ons boven het hoofd gegroeid. We weten niet goed hoe we er sturing aan kunnen geven en durven er ook niet goed sturing aan te geven. We zijn bang dat onze wereld als een kaartenhuis op ons ineen valt als we teveel veranderen. We durven daarom weinig te veranderen aan de systeemwereld. Niet onze menselijke waarden en wat we kunnen bepalen welke richting we opgaan, echter de technische mogelijkheden bepalen het.
De tekenen dat wij mensen niet mee kunnen komen, zijn de groei van psychische problematiek, burnout, drugsverslaving, criminaliteit, armoede en toenemende ongelijkheid. Kijk vooral naar de kleinere tekenen in je omgeving van mensen die zich afsluiten of op het werk niet goed mee kunnen komen en moeite hebben om een goede invulling aan hun werk te geven. We hebben een gedrocht van een wereld gecreëerd waarin we koste wat het kost willen volhouden dat we goed bezig zijn, terwijl we allang niet meer weten wat we aan het doen zijn. Weinig mensen zullen willen toegeven dat ze niet meer mee kunnen komen. Als je goed kijkt, dan zie je dat het voor best veel mensen geldt in alle lagen van de samenleving.
De gevolgen van deze stuurloosheid zijn niet te overzien. We zitten vast in een structuur dat zich verder ontwikkeld zonder dat daar veel richting aan wordt gegeven vanuit morele overwegingen en maatschappelijke waarden. Wat doet het leven in deze gemaakte, grenzeloze, grote, complexe wereld met ons als mensen? Het systeem maakt dat wij getrainde, hebberige, kortzichtige en afwezige mensen zijn geworden. We zijn Trumps geworden. Is dit wie we willen zijn?
Beeld #1 Van een gemaakte, kapitalistische wereld naar een natuurlijke wereld
In de kapitalistische Westerse wereld is het idee gegroeid van de maakbare wereld. We maken erop los om elk probleem op te lossen en om bijzonder veel gemak te creëren in de leef-, systeem- en virtuele wereld. Door onze maakdrift bouwen we schots en scheef, nieuw op oud, aanpassen van oud en van alles door elkaar. Vanuit het oogpunt van maximalisatie van winsten is alles geoorloofd. Er is weinig waardering voor wat we hebben en weinig oog voor wat we verliezen door iets nieuw te maken dat in plaats van het oude komt. Ons motief om een stuk wereld te maken is vaak onzuiver (hoewel we beweren dat onze motieven prachtig zijn), niet gebaseerd op de lange termijn en het had gisteren af moeten zijn. We zijn zo overtuigd van onze eigen slimheid dat het niet eens bij ons opkomt dat een stuk wereld bijmaken geen goed idee zal zijn of dat het kan mislukken.
Wat doet het met ons?
We zien niet meer wat de echte wereld is en inhoudt. Zo’n groot deel van onze systeemwereld en virtuele wereld is bedacht en bestaat uit luchtkastelen. Het staat ver af van de echtheid van de leefwereld. Zelfs de waarheid bestaat niet meer, want deze zetten we in de gemaakte wereld naar onze hand. Onze politieke leiders geven het uitermate slechte voorbeeld en liegen openlijk en overduidelijk. Het wantrouwen groeit en meer mensen keren zich af van de samenleving. We kiezen een eigen bubbel om in te leven met onze eigen waarheid. De verhouding tot anderen verhardt meer en meer.
Beeld #2 Van een grenzeloze wereld met ongebreidelde vooruitgang naar een geremde wereld
Het is ongekend wat er allemaal kan, beschikbaar is en te koop is. De grenzen van wat mogelijk is zijn heel ver verschoven. We willen deze mogelijkheden benutten, want dat zien we als vrijheid en als gelukkig zijn. We consumeren ons gek. Bij sommige mensen is niet duidelijk om welke volgorde het gaat. Dat zijn de mensen die hun hele huis volproppen met de grootst mogelijke zooi en niet eens meer in staat zijn om de keuken en de badkamer te gebruiken of van de ene ruimte naar de andere te komen. Consumeren ze zich gek of zijn ze gek en consumeren ze?
We worden gemanipuleerd door bedrijven die willen dat we veel consumeren. Gepusht door een overheid die de economie wil stimuleren en groei noodzakelijk acht. Het gaat zo ver dat onze leiders letterlijk tegen ons zeggen dat we moeten kopen en blijven kopen. Natuurlijke begrenzing is weggevallen. Deze bestond voorheen uit het niet kunnen betalen, het technisch onmogelijk zijn of onbeschikbaar zijn van producten en diensten. En ook speelden strengere kerkelijke waarden en opvoeding een rol bij het natuurlijk begrenzen. Zonder natuurlijke begrenzing blijkt dat mensen niet om kunnen gaan met onbegrensde mogelijkheden. We nemen teveel en nemen wat we niet nodig hebben. Het besef van de waarde van producten en diensten ontbreekt. De ongebreidelde vooruitgang heeft ons veel gebracht en daardoor is het geloof in innovatie sterk. Zo sterk dat veel mensen tegen begrenzing zijn, omdat het de vooruitgang en het innoveren in gevaar brengt. Is dat erg? Zouden we met minder vooruitgang minder gelukkig zijn of minder plezier hebben?
Wat doet het met ons?
Het bewustzijn over de schadelijkheid van ons consumptiegedrag groeit en we voelen ons schuldiger. Veranderen doen we echter te weinig. We jutten elkaar op naar meer en beter, wat niet verantwoord en houdbaar is. Het levert ons veel stress op, omdat we verdrinken in de grenzeloze mogelijkheden. Een continu gevoel van ontevredenheid overheerst. We kijken naar elkaar en we vergelijken wat de ander heeft met wat we zelf hebben. Door social media en internet zien we anderen die belachelijk veel hebben en voelen we hoe dan ook de ongelijkheid. Voor sommige mensen is het terecht; zij hebben werkelijk te weinig en hebben recht op meer. De oplossing is echter niet om mensen meer te geven, maar om mensen die teveel hebben, een deel af te nemen. Hiermee stoppen we de ondermijning van de solidariteit. We hebben te lang het individueel belang voorop gesteld, ten koste van het belang van de samenleving.
Beeld #3 Van een grote, afstandelijke wereld naar een persoonlijke, menselijke wereld
Hoe groter we onze wereld maken, des te groter is de afstand tussen ons mensen. Het gericht zijn op de hele wereld en op grote entiteiten in plaats van op onze directe omgeving, gaat ten koste van onze aandacht voor de gemeenschap. Het verzwakt de gemeenschap en versterkt ons individualisme. Wat we denken en normaal vinden, wordt bepaald door de mainstream. Grote bedrijven zetten de mainstream naar hun hand in reclames, internet, tv en films en het nieuws. Veranderingen teweeg brengen in deze grote wereld waar veel groots geregeld is in grote verbanden en kleine onderdelen worden opgeslurpt, is lastig. Zelfs met heel veel kracht duwen en trekken levert weinig beweging op.
Wat doet het met ons?
We vechten om ons staande te houden in deze grote wereld of trekken ons terug. In deze grote wereld kiezen we voor een paar kleine stukjes wereld en daarin proberen we te overleven. We bemoeien ons niet teveel met de mensen en wereld buiten onze stukjes, omdat het teveel energie kost. De machteloosheid neemt toe, want wat voor invloed heb je als individu? Wat voor betekenis heeft jouw leven als je er zo weinig toe doet? Mensen met gezond verstand beginnen er niets eens meer aan om verandering te willen brengen en het systeem van richting te doen veranderen.
Beeld #4 Van een complexe, technologisch gedreven wereld naar een eenvoudige wereld
Onze wereld is onbegrijpelijk geworden. Door ons handelen, ons taalgebruik en de veelheid aan communicatie maken we het eenvoudige nodeloos ingewikkeld. Bovendien wordt vrijwel alles gedigitaliseerd. Of dat verstandig is en of we dat allemaal willen, zijn geen vragen die worden gesteld. Keuzevrijheid tussen analoog of digitaal wordt ons ontnomen. De nadelen zoals totale controle over alle online activiteiten (inmiddels vrijwel ons hele leven) wordt weggewuifd met het argument dat de controle onze veiligheid garandeert.
De complexiteit is zo groot dat het onbestuurbaar is geworden en het moeilijk is om een goede beslissing te nemen. We hebben nauwelijks invloed of zeggenschap op onze complexe wereld. Het systeem is leidend geworden en niet de mensen die het uitvoeren of het voordeel dat het systeem op kan leveren voor ons. We richten het systeem in op de normale situaties. Als je een uitzondering bent, dan is de kans groot dat je vast komt te zitten in het systeem met alle gevolgen van dien.
Wat doet het met ons?
We verstoppen ons achter het systeem en nemen geen verantwoordelijkheid voor ons eigen handelen. We hebben geen controle en dit leidt tot onverschilligheid, stress en het gevoel dat we er niet toe doen. Steeds meer mensen hebben moeite om mee te komen of kunnen niet meer meekomen. Het is makkelijk om je dom en onzeker te voelen of te worden geleefd door wat je allemaal moet. Vooral is het zwaar geworden om je leven goed te leiden in deze complexe wereld en geen slachtoffer te worden van het systeem. De risico’s zijn groot, zoals het risico op schulden, op het mislopen van een uitkering waar je recht op hebt, op uit huis gezet te worden, op je baan verliezen, op moeilijk een baan krijgen of op problemen met vergoeding van zorgkosten. Het grootste risico is om door druk van regels en armoede in psychische problemen of gezinsproblemen te komen.
Met al die digitale systemen zwerven onze gegevens rond op plekken waar we geen weet van hebben en op een manier gebruikt die ons kunnen schaden. In dichtslibbende, vervuilde systemen met verouderde data kunnen er gekke dingen gebeuren. Wil je dit niet, dan ontkom je hier niet meer aan. Je wordt gedwongen om de digitale systemen te gebruiken. Machteloosheid groeit door het gebrek aan alternatieven waar je vertrouwen in hebt.
Beeld #5 Van de intelligente, getrainde mens naar de ongedwongen mens
In een wereld waarin we continu overvoert worden met informatie en complexiteit, worden we getraind in kopen, in hoe te leven, in praten, in schrijven, in extravert zijn en in denken vanuit een vakgebied of het uitoefenen van een vak of functie. De plekken waar we het meeste getraind worden zijn onze opleiding en de werkomgeving. De ultieme vorm van training is het rollenspel. Wie heeft er geen hekel aan? Hoezo leren we er wat van als een acteur of een fanatieke cursusdeelnemer tekeer gaat in een situatie die je nooit gaat meemaken? Waarom gaat een rollenspel vrijwel nooit over hoe we leuk met elkaar om kunnen gaan en elkaar kunnen lief hebben? Daar zouden we wat meer over kunnen leren.
Nu we minder actief deelnemen aan de gemeenschap en ons geloof is afgenomen, is de werkomgeving de voornaamste plek in ons leven geworden. Het professioneel denken en denken vanuit het belang van de organisatie waarvoor we werken, overschaduwt ons denken vanuit onze eigen menselijke waarden en vanuit de aarde waarop we leven.
We zijn het contact met wat werkelijk belangrijk is, kwijt geraakt. Zo werken we vanuit wantrouwen en het idee dat alles tot in de puntjes geregeld dient te zijn. Andere ideeën of geluiden die haaks staan op de training die we hebben gehad, zijn niet welkom en worden niet gehoord. Want in werkelijk luisteren en nadenken worden we niet getraind.
Wanneer je niet binnen de normen blijft, bijvoorbeeld als je schulden hebt of gezinsproblemen, dan worden er organisaties op je af gestuurd om je te trainen om binnen de normen te blijven. Wanneer je op je werk niet meer mee kunt komen, bijvoorbeeld bij een burnout, dan wordt je naar een psycholoog of coach gestuurd om getraind te worden.
Wat doet het met ons?
Meer training, hogere eisen, teruggeduwd worden om binnen de normen te blijven: de lat ligt hoog en de lat ligt op een bepaalde manier. Wil je die lat helemaal niet halen? Dan is een hoop frustratie het gevolg. Hoe ver willen we gaan met mensen trainen iets te zijn dat ze niet kúnnen zijn? In plaats van mensen pushen onhaalbare eisen te halen, kunnen we grenzen stellen. De lat lager leggen of geen lat neerleggen kan ook.
De verregaande training maakt dat we niet meer buiten de kaders van de training kunnen denken en dat we andere goede ideeën, meningen of oplossingen negeren. We vergeten onze persoonlijke waarden en nemen beslissingen op basis van de aangeleerde waarden. Met elke beslissingen die we op deze manier nemen, vervreemden we onszelf verder van de wereld waar we in leven. Het is niet meer onze eigen wereld, maar de wereld van organisaties die hun belang voorop stellen. Dit houden we zelf in stand.
Beeld #6 Van de hebberige mens naar de tevreden mens
Ons geluk zoeken we minder in het collectief, de gemeenschap en geloof. Tegenwoordig zoeken we het geluk individueel op, op het werk en door middel van amusement. We worden omringd door reclames van bedrijven die willen dat we hun producten of diensten kopen en verbruiken. Ze leren ons hoe gemakkelijk ons leven kan zijn en hoe gelukkig we zullen zijn met wat zij ons verkopen. Het blijft niet bij het kopen. Het is de bedoeling dat we het snel verbruiken, zodat we binnen de kortste keren weer wat gaan kopen. Dit hoge verbruik van spullen, voedsel en van alles eigenlijk, is onnodig en zelfs vernietigend. Hoewel we dit weten, blijven we de continue stroom aan beelden over het welvaartsideaal omarmen.
Wat doet het met ons?
We zijn gericht op het bereiken van het welvaartsideaal. Aangezien slechts een enkeling van ons dit bereikt, zijn we best wel ontevreden. Ergens weten we dat spullen ons niet gelukkig maken, maar we blijven spullen kopen. Onze kennis hoe we zonder dat gemak kunnen leven gaat langzaamaan verloren. We leren niet meer van elkaar hoe we kunnen leven zonder apparaten en spullen. Sterker nog, het tegenovergestelde is het geval, want we weten verschrikkelijk veel over wát we wáár kunnen kopen. Onze afhankelijkheid van winkels en bedrijven is groot. Bovendien missen we de voldoening die het geeft om zelf iets te doen. Zelf een maaltijd koken doet meer met je eigenwaarde dan een kant en klaar maaltijd opwarmen.
Beeld #7 Van de kortzichtige mens naar de verstandige mens
Tegenwoordig overheerst het geloof in geld en economie boven geloof in wezenlijke zaken zoals de gemeenschap, natuur of goddelijke aanwezigheid. Logisch is deze kanteling in geloof, want of we geld hebben bepaald hoe prettig we kunnen leven en dat is onze eerste behoefte. Zingeving en verbinding worden overschaduwd door de mogelijkheden die geld ons biedt om ons te vermaken of om status en macht te vergaren. Het denken vanuit geld stimuleert opportunisme en optimisme als er op de korte termijn genoeg geld voorhanden is. Het denken op de langere termijn is moeilijker en vaak kostbaarder. Dat doen we liever niet. Op kritiek zitten we helemaal niet te wachten, want dat verstoort onze plannen om meer geld, status of macht te verdienen.
Wat doet het met ons?
Door dit geloof in geld missen we welke betekenis we hebben in het grotere geheel en tot elkaar. Het maakt ons slaaf van de economie. We leven als individuen, losgeslagen van elkaar en niet in staat om ons te verenigen. Niet in staat om te gaan staan voor wat we van betekenis vinden. We missen het om in iets te geloven dat groter is dan onszelf, iets dat ertoe doet en ons betekenis geeft. Het maakt ons in wezen ongelukkiger.
Beeld #8 Van de afwezige mens naar de betrokken mens
Elk moment van de dag kunnen we vermaakt worden door de enorme hoeveelheid content op internet en door het amusement in onze leefwereld. Onze verslaving aan veel en vluchtig vermaak maakt dat we onze rust inruilen voor drukte met veel geluid, veel mensen, veel praten in de werkelijkheid of via een scherm. We kiezen onze eigen bubbel van vermaak en sluiten ons af van de werkelijkheid. De enorme hoeveelheid content die we tot ons nemen beïnvloedt ons, zodanig dat het ons zelfbeeld, mensbeeld en wereldbeeld bepaald. Het dominante beeld dat in de content naar voren komt is de focus op succes, materialisme, carrière en het hechten van veel waarde aan het leven en aan nieuw leven.
Wat doet het met ons?
De overprikkeling maakt dat we continu aan staan. Hier kunnen we niet tegen en onze reacties raken overspannen, waardoor we overreageren of niet reageren. Wat de topsport aan prikkels van die content met onze hersenen doet, is onduidelijk. Duidelijk is dat het vermaak via schermen leidt tot vervreemding en het verliezen van contact met de realiteit. We besteden veel tijd in de virtuele wereld wat ten koste gaat van ons mens zijn in de leefwereld.
Geen Trump meer
Als we de oude acht wereld- en mensbeelden een naam geven, dan is de naam Trump van toepassing. Hij is de verpersoonlijking van het oude systeem waar we van af willen. Het beeld van de slimme ondernemer klopt niet. In werkelijkheid heeft hij zijn rijkdom te danken aan zijn vader. Hij vertegenwoordigt het tegenovergestelde van de Amerikaanse droom. Zijn geld heeft hij niet verdiend met hard werken. Hij gebruikt het geld dat hij heeft geërfd om te ‘gokken’ met investeringen in het bedrijfsleven en met bluffen probeert hij meer geld te verdienen. Niet fraai. Nog minder fraai is dat hij al in 1984 begon met het liegen en bedriegen. Hij deed zich tegenover een journalist voor als een medewerker van de Trump Organization en heeft op die manier een verkeerd beeld gegeven van zijn aandeel in het familievermogen. Zo heeft hij een hogere ranking op de Forbes lijst van de allerrijkste mensen in de wereld verkregen (Wikipedia, 2023).
Trump is het voorbeeld van ons gebrekkige vertrekpunt. We zijn toe aan de nieuwe wereld- en mensbeelden om ons te helpen om de verandering de goede kant op in te zetten. In de geest van Ghandi kunnen we de zaadjes planten voor een betere wereld. Ghandi was een eenvoudig mens, vegetariër, verbinder van mensen van allerlei geloofsovertuigingen en culturen, en voorvechter van gelijke rechten. Hij had aandacht voor het onrecht dat hij om zich heen zag, ook al was hij zelf bevoorrecht met zijn positie als advocaat en komend uit een gegoede Indiase familie. In Zuid-Afrika werd hij als advocaat geconfronteerd met de discriminatie van Hindoes door het systeem van apartheid. De discriminatie van Hindoes was vergelijkbaar met de discriminatie van de zwarten. Ghandi is zich in gaan zetten voor gelijke rechten van de Hindoes. Zijn aanpak is beroemd geworden, omdat hij zonder geweld actie voerde. Het protest bestond uit hongerstakingen en zich in grote groepen laten arresteren. In India heeft hij deze aanpak opnieuw toegepast. Hij leidde de succesvolle campagne voor de Indiase onafhankelijkheid tegen de Britse overheersing. Opvallend in zijn voorkomen is zijn eenvoud. Hij was niet gericht op welvaart en rijkdom en ging in een zelfvoorzienende gemeenschap wonen (Wikipedia, 2023). Ghandi is op 78-jarige leeftijd vermoord door een Indiase Hindoe, nadat Ghandi zich had ingezet voor Pakistan en Indiase moslims. De geest van Ghandi vormt het vertrekpunt voor een gezonde wereld.
Figuur 13. Van Trump-beelden naar Ghandi-beelden
© Copyright 2023 Sugarspider – Nadine Vestering
Sugarspider *writing* 